Granica

Pamiętacie taki cytat z Konopielki? „My tutejsi, my z bagien”. Kiedyś mnie to śmieszyło – ale zacofanie, no ludzie, ale mi ojczyzna – my z bagien! Cha cha! Po książce Grzywaczewskiego już się nie śmieję. Każdy powinien móc tak o sobie powiedzieć – że jest tutejszy.

Historie kaszubskie, śląskie, bieszczadzkie, ukraińskie, łemkowske, poleskie – białoruskie, litewskie, mazurskie, żuławskie – za każdym słowem stoi ogrom splątanych dziejów, opowieści. Mam wrażenie, że współczesne zainteresowanie filmami typu „Stulecie Winnych” i książkami, w których pojawia się motyw tajemnicy z przeszłości jest taką spóźnioną naszą reakcją, by w te historie wejść, zrozumieć, poznać… Oswoić świat, który na powrót staje się wielokuturowy – jak było zawsze – i pożegnać się z tym sztucznym, nierealnym światem, gdzie wszyscy mieliśmy być jednego koloru. Najlepiej czerwonego.

Wczytuję się w te historie i wiecie co? Nikt tam nie mówi – dobra, jak tak to teraz my pokażemy! Oko za oko! Jest żal, jest pytanie, czemu nigdy nie padły przeprosiny, czemu tak kłamano, ale nikt nie dyszy chęcią zemsty. Jest za to taka opowieść, krótka migawka, posłuchajcie:

Cmentarz polskich bohaterów na terenie dzisiejszej Litwy, pielgrzymka z Polski odprawia modlitwę mad grobami. Krzyże na grobach obwiedzione są biało – czerwonymi opaskami. I nagle wśród tej uroczystości rozlegają się głosy „Polskie Wilno, polski Lwów od kołyski aż po grób!”. Oddaję głos autorowi:

„I kolejny raz tak samo, tylko że głośniej. I jeszcze ponownie chcą zagrzać ludzi do skandowania. Ale tym próbom odpowiada narastająca cisza.

 – To już jest jakaś przesada. Mamy oddać cześć bohaterom poległym za niepodległą Polskę, a nie wygrażać Litwinom czy Ukraińcom. Zresztą gdzie Rzym, a gdzie Krym, co ma Lwów do naszej pielgrzymki? – rzuca gniewny tonem jedna z kobiet, odwraca się gwałtownie i rusza do wyjścia. Inni podążają jej śladem. Pomysłodawcy rewindykowania Kresów Wschodnich wydają się zbici z pantałyku takim obrotem sprawy. (…) Dzień dobiega końca.”

Takie pocieszające. Można powiedzieć „nie”? Można!

Czytanie „Granicy” przypomniało mi starą, kiedyś gdzieś przeczytaną mądrość – że całe zło zaczyna się wtedy, gdy traktujemy drugiego człowieka jak rzecz. Ot, cała prawda.

„Wymazana granica” to nie książka – recepta na zło świata. Chyba, że dzięki niej zrozumiemy, że najważniejszy jest po prostu drugi człowiek a nie jakiekolwiek – przepraszam za brzydkie słowo – ideologie.

Może też sprawić, że – jak ja – zaczniecie sobie przypominać skrawki opowieści z własnego podwórka. Jak to dziadek opowiadał, że uciekał z łagru? Pamiętasz? Tak coś mi świta, ech, czemu to człowiek nie słuchał dokładniej… Kto leży w piaśnickim lesie, brat dziadka, dobrze pamiętam? A skąd babcia wzięła się w tym domu? Czemu akurat tu? Skąd przyszła, co zostawiła za sobą? Te rodzinne zdjęcia w albumach – co mogą ci opowiedzieć o codziennym życiu w czasach tuż powojennych? Co kryje się za uśmiechniętą buzią młodej jeszcze dziewczyny, która zostanie twoim przodkiem? O czym będzie chciała zapomnieć, o czym nigdy ci nie opowie? Uświadomiłam sobie właśnie, że jak jechałam do jednej babci – w Żarnowcu – to słuchałam jak wszyscy gadają po kaszubsku, udawałam, że też coś rozumiem. A jak parę razy byłam w odwiedzinach u babci z Augustowa, to wsłuchiwałam się w jej zaśpiew, inną melodię mowy, zapamiętałam sobie jak na placki ziemniaczane mówiła „kartoflanki”.  A z kolei jak szłam do jeszcze jednej babci, tej najbliższej, gdzie schodziłam w domu po prostu na dół, na parter, to już przed drzwiami czułam zapach łazanek! Takich  ze smażoną cebulką, boczkiem i kapustką, palce lizać. Dopiero później dowiedziałam się, że to danie typowe dla okolic Poznania i Wielkopolski. Takie w mojej krwi i pamięci płynie pomieszanie. Nie zmienia to tego, kim jestem tak sama od siebie, ale zawsze daje do myślenia, kiedy ktoś zaczyna szufladkować ludzi i coś z góry zakładać. A ja? – myślę sobie wtedy – mnie gdzie włożysz, do jakiej szufladki, ha?